JAK PRZYGOTOWAĆ UCZNIA GIMNAZJUM DO ŚWIADOMEGO UCZESTNICTWA W KULTURZE?

Od 2002 roku w szkołach ponadgimnazjalnych istnieje nowy przedmiot nauczania – „Wiedza o kulturze”. Program tego przedmiotu zawiera poszerzone treści realizowanych w gimnazjum ścieżek edukacyjnych, tj. „ Kultura polska na tle cywilizacji śródziemnomorskiej”, „Edukacja regionalna – dziedzictwo kulturowe w regionie”, „Edukacja czytelnicza i medialna” oraz elementy „Edukacji europejskiej”. Zasadne jest więc, by absolwent gimnazjum był przygotowany nie tylko do odbioru treści nowego przedmiotu, ale uczestniczenia w kulturze.

Na lekcjach j. polskiego w gimnazjum, podczas realizacji ścieżek edukacyjnych można wykorzystać poniżej zgromadzone teksty.

Co oznacza termin „kultura”? Pochodzi on z j. łacińskiego – od czasownika „colere”, co znaczy uprawiać, pielęgnować; pierwotnie chodziło o uprawę roli, ale już w starożytności terminu tego używano w znaczeniu metaforycznym. Mówca i filozof rzymski Marek Tuliusz Cyceron (zm. 43 r. p.n.e.) w swoich „Rozmowach tuskulańskich” posługiwał się wyrażeniem cultura animi, co znaczy kultura ducha.

Kultura jest więc tym wszystkim, o co się człowiek troszczy, co powstało dzięki niemu i co dla swojego istnienia wymaga jego wysiłku.

Ruth Benedict (1887 – 1948 ) amerykańska badaczka kultur Indian północnoamerykańskich w książce pt. „Wzory kultury”( pierwsze wydanie w Polsce ukazało się w roku 1966 w Warszawie) przywołuje opowieść usłyszaną z ust wodza indiańskiego: „ Na początku Bóg dał każdemu ludowi po glinianym kubku, aby pił z niego wodę życia. Wszyscy zanurzali kubki w wodzie, ale kubki były różne. Nasz kubek rozbił się. Naszego kubka już nie ma”. Stąd wniosek, że ludzie należący do różnych kultur mają odmienne obyczaje związane z codziennym życiem, inaczej postrzegają świat, inne elementy są dla nich istotne. Różnią się też uznawanymi przez siebie wartościami.

WZORY KULTURY – WZORY ZACHOWAŃ

Wzór kultury jest to właściwy konkretnej kulturze, ukształtowany historycznie, względnie trwały system norm i wartości wyznaczających granice zachowań zgodnych z oczekiwaniami danej zbiorowości. Z tej definicji wynika, że kultury się uczymy, a nie rodzimy się genetycznie w nią wyposażeni. Zatem wzory kultury kształtowane są przez środowisko, w którym wychowuje się człowiek, np. rodzina, szkoła, grupa rówieśnicza, przynależność religijna itp.

Wzory kultury zapewniają człowiekowi:

- zaspokojenie elementarnych potrzeb,

- ułatwienie życia w zbiorowości,

- są przyswajane i przekazywane z pokolenia na pokolenie.

Wzory kultury mogą się przekształcać lub ginąć pod wpływem

konkurencyjnych wzorów pochodzących z innych kultur. Doskonałym przykładem tego zjawiska mogą być słowiańskie zwyczaje obchodzenia święta boga Białego Dnia, potem Nocy Świętojańskiej, które to zostały zastąpione dziś zachodnioeuropejskimi Walentynkami. Innym przykładem jest amerykański zwyczaj Halloween, którego „inwazję” obserwuje się w Polsce w czasie Święta Zmarłych. Warto w tym miejscu zastanowić się nad sposobem uświadomienia uczniom korzeni polskiej kultury. Dobrze byłoby wrócić do dawnego kanonu lektur szkolnych, np. wybranych fragmentów „Starej Baśni” J. I. Kraszewskiego, „Chłopów” W. S. Reymonta lub innych, by przedyskutować z uczniami problem tego, co wyrosło z rodzimej tradycji, a co jest przejawem wpływów obcej kultury.

TYPY KULTURY

Typ kultury to zespół warunków (technicznych, materialnych i społecznych),który decyduje o określonym rodzaju zachowań kulturowych.

Typy kultury:

- kultura ludowa (tradycyjna)

- kultura masowa (popularna)

- kultura elitarna (wysoka)

- kultura alternatywna

Kultura ludowa – tworzą ją ludzie wsi związani z uprawą roli i hodowlą zwierząt; w środowisku wiejskim duże znaczenie ma przyroda i szacunek do ziemi – matki żywicielki. Przyroda bowiem wyznacza rytm prac polowych, a więc i życia. Kultura ludowa wiąże się z obrzędowością (żniwa, dożynki, święta – czas odpoczynku, następstwo pór roku – topienie Marzanny, sadzenie drzewa z okazji narodzin dziecka, głos kukułki oznaczający ilość lat do przeżycia, gęgające gęsi lub wyjący pies zapowiedzią śmierci, kot ma związek z siłami nieczystymi, bocian zwiastunem wiosny i nowego życia; zabicie tego ptaka uważano za grzech śmiertelny.

Szczególne miejsce w kulturze ludowej zajmują wierzenia związane z obchodami świąt Bożego Narodzenia, Nowego Roku i Wielkanocy.

Wieczerza wigilijna Bożego Narodzenia rozpoczyna się znakiem niebios – pierwsza gwiazda na niebie; w izbie spożywania dań wigilijnych początkowo stawiano snop siana (źdźbła i ich długość wróżyły przyszłość domownikom), z czasem – w 2. poł. XVIII w. – w miejsce snopka, wstawiono choinkę. Osobne miejsce zajmuje jadłospis; wszystkie potrawy są postne, składają się z ziaren zbóż, maku, miodu, grzybów, grochu i suszonych owoców. Rozpowszechnione dziś dania rybne pojawiły się stosunkowo późno. Potraw jest 12 (dwunastu Apostołów, 12 miesięcy w roku). Zwyczaj dzielenia się opłatkiem, stosowany tylko w polskiej kulturze, jest powtórzeniem gestu Chrystusa z Ostatniej Wieczerzy i ma zapewniać tego, kto się dzieli, o tym, że cały rok będzie żył dostatnio.

Na lekcjach j. polskiego w gimnazjum można przeanalizować z uczniami fragment „Chłopów” W. S. Reymonta opisujący wigilię u Boryny.

Notatkę o historii choinki uczniowie mogą zapisać w formie dyktanda sprawdzającego.

Historia choinki – dyktando

Strojenie choinek to jedna z najmłodszych tradycji ludowego świętowania w Polsce. Zwyczaj ten ukształtował się w Alzacji na przełomie XV i XVI wieku, do polskich domów magnackich i szlacheckich dotarł w drugiej połowie XVIII wieku, a już na początku następnego stulecia przyjął się w niektórych środowiskach wiejskich. Wobec nieskuteczności walki z tym zwyczajem Kościół rzymskokatolicki włączył go do symboliki chrześcijańskiej. Choinkę traktowano niekiedy jako symbol biblijnego drzewa wiadomości dobra i zła, ułożone na niej łańcuchy stawały się wężem – kusicielem. Błyszcząca na szczycie gwiazda wyobrażała Gwiazdę Betlejemską, a zawieszane jabłka – owoce z rajskiego drzewa.

(M. Chymkowski, W. Dudzik, M. Wójtowski, Wiedza o kulturze. Podręcznik, WSiP, Warszawa 2003, s. 218.)

Nowy Rok i okres karnawału w zależności od regionu Polski świętuje się różnie, wszystkie jednak obrzędy zapewniają radość i zabawę, np. chodzenie grupy kolędników z gwiazdą i szopką betlejemską, z turoniem czy niedźwiedziem. Orszak kolędniczy śpiewa kolędy i obrzędowe przyśpiewki. Członkowie grupy ubiorem nawiązują do scen biblijnych, a więc są aniołowie, diabeł, śmierć, pasterze – górale, Święta Rodzina, król Herod, Trzej Królowie oraz kukły zwierząt. Korowód odwiedza domy, składa życzenia, a gospodarze w podziękowaniu darują uczestnikom słodkie placki, kiełbasę, jaja, dziś również pieniądze.

Wielkanoc to szczególnie ważne święto w tradycji ludowej ze względu na przekonania religijne i praktykę chrześcijańską większości mieszkańców polskiej wsi. W wielu miejscach Polski w Wielki Piątek odbywają się misteria paschalne, tj. przedstawienia ukazujące sceny Męki Pańskiej, którym towarzyszy procesja modlących się mieszkańców danej wioski lub większej społeczności. Przykładem jest misterium Męki Pańskiej odgrywane od wielu lat na drodze krzyżowej klasztoru w Kalwarii Zebrzydowskiej (woj. małopolskie), skupiające setki pątników z całego kraju a nawet z zagranicy. Obchody świąt Wielkiej Nocy poprzedza Niedziela Palmowa, której zwyczaje nawiązują do wydarzeń związanych z wjazdem Jezusa do Jerozolimy, witanego przez miejscowy lud gałązkami oliwnymi i palmowymi. Stąd wywodzi się zwyczaj strojenia i święcenia palm wielkanocnych. W niektórych regionach Polski odbywają się konkursy na najwyższą i najpiękniejszą palmę wielkanocną (np. Kurpie, Kaszuby, Żywiecczyzna). Długość i bogactwo zdobień palmy świadczyć ma o zamożności jej właściciela.

Obrzędy weselne związane są z zakładaniem nowej rodziny. Obowiązek zawierania małżeństw przy udziale kapłana został nałożony na katolików dopiero po 1563 roku, czyli po soborze trydenckim, ale już dużo wcześniej zaznaczano obopólne więzi i obowiązki małżonków przez nakładanie symbolicznych obrączek ślubnych, rytualne łączenie dłoni oraz składanie przysięgi małżeńskiej. Zaślubiny to obrzęd przejścia z jednego stanu społecznego do drugiego. Podkreśla ten fakt uroczysty strój młodej pary, zwłaszcza kobiety. W kulturze tradycyjnej najbogatsza symbolika weselna dotyczy aspektu biologicznego małżeństwa stąd obrzucanie młodych grochem, ziarnami zbóż, a dziś ryżem lub drobnymi monetami. Te ostatnie mają zapewnić dobre warunki ekonomiczne nowej rodzinie. Dawniej posag (ubiory, płótna, garnki, misy, złote monety, zagony uprawne) inaczej wiano miały określać zamożność nowożeńców. Ważną rolę w obrzędowości weselnej odgrywają huczne zabawy, trwające dawniej kilka dni. Najważniejszym momentem zabawy weselnej jest obrzęd zwany oczepinami, który polega na tym, że panna młoda w asyście gospodyń – mężatek zdejmuje z głowy wianek, dziś welon, a ubiera czepiec – atrybut kobiety zamężnej. Czepiec to element kobiecego stroju ludowego przeznaczonego dla mężatek – gospodyń.

Na lekcjach j. polskiego w gimnazjum można przeanalizować z uczniami fragment „Chłopów” W. S. Reymonta opisujący wesele Boryny.

Z codziennym życiem wsi łączy się twórczość ludowa, która mocno związana jest z przyrodą, codziennymi zajęciami ludzi i ich wierzeniami, jak i z systemem uznawanych wartości. Sztuka ludowa obejmuje: muzykę ( np. pieśni, tańce, utwory dla kapeli), malarstwo (np. na desce, na szkle, na płótnie), rzeźbę (np. świątki, postacie zwierząt i ptaków), literaturę (wiersze, teksty pieśni, opowiadania) i sztukę użytkową (np. tkactwo, koronkarstwo, bibułkarstwo, haft, garncarstwo, metaloplastyka i inne).

Lekcje j. polskiego w gimnazjum można skorelować z lekcjami plastyki, muzyki, sztuki, na których uczniowie będą praktycznie tworzyć własne dzieła inspirowane sztuką ludową. Na lekcjach j. polskiego poznają twórczość literacką znanych twórców ludowych, zwłaszcza tych, którzy słyną w regionie.

Kultura masowa jest kulturą wolnego czasu, który się „spędza” lub „zabija”, a więc uczestniczy się w różnych formach rozrywki. Początki kultury masowej wiążą się z przemianami społecznymi, rozwojem demokracji, techniki i środków masowego przekazu. Zjawisko migracji ludzi w poszukiwaniu pracy wpływa na mieszanie się kultur, porzucanie dawnych, tradycyjnych wzorów zachowań i tworzenie nowego stylu życia. Potrzeby i dążenia wielkich zbiorowości ludzkich wpływają na skomercjalizowanie kultury, która zostaje poddana regułom popytu i podaży. Dobra kulturowe tworzone są zatem z myślą o sprzedaży i zysku. Oznacza to upraszczanie komunikowanych treści, np. niektóre adaptacje filmowe dzieł literackich, seriale telewizyjne, programy rozrywkowe, festyny, bary szybkiej obsługi, ogródki piwne itp. Naczelną wartością w świecie kultury masowej jest zabawa – rozrywka lub sensacja i niezwykłość. Skomercjalizowana przez media propaguje świat iluzyjny, który wkracza do życia młodych ludzi. Jakie treści przekazuje? Oczywiście, szczęśliwość tu na ziemi i w tej chwili, osiąganie celów przemocą i agresją, obsesję cielesności, zobojętnienie wobec śmierci i potrzeb drugiego człowieka. Kultura masowa jest jednym z przejawów globalizacji, która rodzi się pod wpływem globalnej inwazji Internetu, telewizji satelitarnej, telefonii komórkowej i innych nośników komunikacji społecznej. Podstawą zjawiska globalizacji jest dążenie do jednego społeczeństwa narodów świata, stałe ułatwianie przepływu towarów i usług (działania światowych korporacji narzucają styl życia). Upowszechnia się życie szybkie, dominują takie wartości jak: efektywność, kalkulacyjność, przewidywalność, mobilność i nowoczesność. Proces globalizacji dotyka każdego współczesnego człowieka; zwłaszcza mocno działa na młodzież, formuje jej postawy i wyznacza wartości. Może zagrażać kulturze rodzimej, nie mówiąc już o regionalnej. Dobrym przykładem jest amerykanizacja kultury europejskiej. Jednak dziedzictwo kulturowe związane z historią obroni się.

Kultura alternatywna to odrzucanie dominujących wzorów kultury danego czasu, np. cyganeria i awangarda artystyczna, zakonnicy izolujący się od świata, ruchy młodzieżowe itp. W latach 60. XX wieku w Stanach Zjednoczonych i niemal w całej Europie doszło do masowych protestów młodego pokolenia kwestionujących utrwalone społecznie wzory i obyczaje – zjawisko to zostało nazwane ruchem kontrkultury. Bunt skierowany był przeciw represyjnemu systemowi kształcenia, przeciw dominacji techniki, władzy, przeciw dotychczasowemu stylowi życia. Wizję nowego społeczeństwa kreślił ruch hipisowski proponujący mądrość Wschodu; głoszenie ideałów pokojowego współżycia, uprawianie wolnej miłości i życie w komunie zapewniającej sprawiedliwy podział dóbr. Hipisi głosili hasła pobudzające ludzi do różnego typu twórczości. Swoją odrębność kulturową zaznaczali wyglądem (długie włosy, wytarte dżinsy, kwieciste koszule). Za apogeum ruchu hipisów uznać można festiwal Woodstok w 1969 roku, który zgromadził pół miliona młodych ludzi, a muzyka rockowa stała się od tego czasu jedną z najważniejszych form integracji.

W Polsce ruch kultury alternatywnej rodził się w środowisku studenckim lat 70. ubiegłego stulecia. Znany był Teatr Laboratorium Jerzego Grotowskiego we Wrocławiu. W teatrze tym można było wykrzyczeć to, co było zabronione oficjalnie. Teatr uderzał bowiem w ustrój i ideologię socjalizmu. Na przełomie lat 70. i 80. w Polsce pojawiły się także inne próby tworzenia kultury alternatywnej i nowe formy aktywności twórczej, np. Interdyscyplinarna Placówka Twórczo-Badawcza „Pracownia” w Olsztynie, „Grupa Działania” z Lucimia, warszawska Galeria „Repassage”. Rok 1989 przyniósł gruntowną przemianę sytuacji politycznej, gospodarczej i społecznej, dlatego miejsce kultury alternatywnej zajęła kultura masowa.

Na lekcjach j. polskiego w gimnazjum można analizować z uczniami teksty piosenek współczesnych zespołów muzycznych, przeprowadzać wywiady z organizatorami imprez rozrywkowych albo czytać artykuły prasowe o przejawach kultury masowej.

Kultura elitarna (wysoka) korzysta z zasobów kultury narodowej i stanowi podstawę przekazu tradycji oraz dorobku społeczeństwa. Kulturę elitarną przekazuje szkoła, teatr, galeria sztuki, biblioteka, sala koncertowa i powszechny dostęp do informacji. Ten rodzaj kultury tworzą elity twórcze, tj. ludzie wykształceni, którzy nabywają kompetencje tworzenia jak i odbioru sztuk drogą kształcenia się. Często mówi się, że kultura wysoka jest kulturą inteligencji. Dobra kultury elitarnej, zwłaszcza dzieła sztuki, mogą funkcjonować jako wyznaczniki tożsamości społeczno – kulturowej.

Programy nauczania j. polskiego obejmują treściami działania dydaktyczne związane z przygotowaniem ucznia do uczestnictwa w kulturze (ścieżki edukacyjne i nie tylko), dlatego dobrze byłoby pokazać uczniom różne jej aspekty, ze szczególnym uwzględnieniem roli kultury wysokiej.

Bibliografia

R. Chymkowski, W. Dudzik, M. Wójtowski, Wiedza o kulturze. Podręcznik, WSiP, Warszawa 2003.

Tekst wykładu prof. dr hab. Haliny Rusek, prorektora Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, filii w Cieszynie; wykład został wygłoszony jesienią 2003 r. w Katowicach na konferencji dla nauczycieli przedmiotów humanistycznych zorganizowanej przez wydawnictwo WSiP. Temat wykładu: „Kultura w zglobalizowanym świecie”.