O POTRZEBIE KSZTAŁTOWANIA DZIECIĘCEGO SYSTEMU WARTOŚCI NA LEKCJACH JĘZYKA POLSKIEGO W SZKOLE PODSTAWOWEJ

Wprowadzając uczniów w krąg zagadnień aksjologicznych projektujemy lekcje, których głównym celem będzie budzenie świadomości o obiektywnym istnieniu wartości i ich hierarchii. Rozważania o wartościach są w zasadzie wpisane w zagadnienia programowe, ale chodzi o to, by je szczególnie eksponować i mówić o nich językiem dostosowanym do rozwoju emocjonalnego dziecka.

Profesor Bożena Chrząstowska w artykule pt. „ Pejzaż aksjologiczny” (Polonistyka, nr 5/95) stwierdza: „Hierarchiczna teoria wartości jest bardzo ważna tak dla interpretacji literaturoznawczej, jak dla wychowania: stanowi rdzeń myśli pedagogicznej.(...) hierarchiczność wartości zmusza do nieustannych wyborów i to nie tylko wartości „wyższych” i „niższych”, ale też pokazuje pejzaż aksjologiczny w stałych przeciwieństwach: dobra i zła, piękna i brzydoty, słuszności i niesłuszności, świętości i grzechu itp.(...) Pojęcie drabiny aksjologicznej nie zakłada dyskwalifikacji wartości niższych, lecz hierarchizację wartości. W harmonijnym rozwoju osoby współistnieć powinny wszystkie rodzaje wartości – od najniższych do najwyższych.” Profesor Bożena Chrząstowska w tymże artykule przytacza wypowiedź Jana Pawła II z jego „Elementarza etycznego” jako komentarz do swoich rozważań aksjologicznych: „(...) wartości duchowe, jakkolwiek obiektywnie wyższe, są poniekąd słabsze od wartości materialnych, niższych obiektywnie. Człowiek mocniej, bardziej bezpośrednio odczuwa to, co materialne, to, co podpada pod zmysły i przynosi zadowolenie. Tym się właśnie tłumaczy siła wartości materialnych w człowieku jako podmiocie – ich siła subiektywna. Wartości duchowe nie mają takiej siły bezpośredniej, nie zdobywają człowieka z taką łatwością i nie przyciągają z taką mocą. Dlatego też w konflikcie z wartościami materialnymi, zmysłowymi, często ponoszą klęskę. Klęska taka to klęska człowieka, właśnie bowiem wartości duchowe, moralne stanowią o jego doskonałości.”

Warto spojrzeć na teorię wartości z perspektywy literaturoznawczej. W tekstach literackich przewidzianych do analizy czytelniczej w szkole podstawowej uczeń poznaje wielu bohaterów, tych pozytywnych, ale i tych negatywnych; ocenia ich postawy, zachowanie – reakcje na dany zespół okoliczności, próbuje rozwiązywać ich problemy, które często bywają problemami samego ucznia. Do nauczyciela zatem należy pokazanie dziecku odwiecznego konfliktu dobra i zła oraz ukierunkowanie go na wybór wzoru. Planując pracę dydaktyczną nie sposób zapomnieć o stronie wychowawczej całego procesu kształcenia. Przywołany wcześniej artykuł profesor Bożeny Chrząstowskiej kończą słowa „... badania empiryczne odsłaniają rzeczywisty pejzaż aksjologiczny, w którym żyją młodzi ludzie. Nie brakuje w nim wartości odrzucanych lub zapomnianych, jak np. patriotyzm czy wiara, choć niekiedy są one swoiście interpretowane, podporządkowywane nadrzędnym wartościom szczęścia osobistego czy wolności osobistej (zwalniających od powinności wobec drugiego człowieka czy – ojczyzny). Nie jest to jednak pustynia, na której niczego nie da się zaszczepić.”

Pracę wychowawczą na lekcjach języka polskiego zaczynamy oczywiście od wyjaśnienia uczniom pojęcia „wartość”. W klasie IV dzieci poznały pojęcie dobra i zła, więc w klasie V lub VI mogą głębiej analizować treść hasła słownikowego „wartość”.

Przeanalizujmy to hasło słownikowe przy pomocy mapy mentalnej.

Mapa mentalna obrazująca znaczenie słowa „wartość” uświadomi uczniom bogactwo jego treści. Podczas omawiania tekstów literackich łatwiej dzieciom będzie rozpoznawać wartości, którymi kierują się bohaterowie, a także systematyzować je według hierarchii. Ze szczególną troską zwrócimy uwagę na wartości życiowe, duchowe i święte, które służą wychowaniu młodego człowieka. W rozmowach z uczniami na tematy etyczne pomocna może być poglądowa drabina aksjologiczna wykonana w formie planszy lub foliogramu. Dobrym źródłem wiedzy o systemie wartości okazuje się wcześniej przytoczony artykuł Bożeny Chrząstowskiej pt. „Pejzaż aksjologiczny” (Polonistyka nr 5/95), w którym znajdziemy materiał rzeczowy do wykonania drabiny aksjologicznej. Profesor B. Chrząstowska pisze: „Istotną cechą wartości jest ich wzajemna hierarchiczność: jedne są „ wyższe”, drugie - „niższe”; jedne są „pozytywne”, inne – „negatywne”. Hierarchizowanie aksjologiczne, od dawna uprawiane przez filozofów, jest szczególnie ważne dla wychowania, bo właśnie z tego porządku wynikają zadania wychowawcze (...). Najtrwalej zapisał się w tej teorii Max Scheler, który zbudował czterostopniową drabinę aksjologiczną, wyróżniając wartości hedonistyczne (przyjemne – nieprzyjemne), związane ze sferą zmysłową; witalne – wartości życia (utylitarne, zapewniające powodzenie – i na odwrót); duchowe – wartości estetyczne, poznawcze (inni filozofowie tu wymieniają moralne); ukoronowaniem drabiny są wartości religijne – odniesione do absolutu, ujmowane w opozycji: święte – grzeszne. W systemie Schelera dobro i zło moralne były nadrzędnymi kategoriami: zło łączy się z wartościami negatywnymi, dobro – z pozytywnymi. Moralność nie została więc wyodrębniona jako szczególny sposób ludzkiej aktywności, bo ogarniać ma całą sferę ludzkiego działania. (...) Dlaczego jedne wartości są niższe inne wyższe i jak rozpoznać ich miejsce na drabinie aksjologicznej? Miarą wartości wyższych jest czas i ich wpływ na osobowość, na człowieczeństwo (...)”

Profesor B. Chrząstowska proponuje dla uczniów zbudowanie takiej drabiny wartości:

1. SZCZĘŚCIE – wartości święte (sakralne), np. Bóg, święty człowiek. Naród. Ojczyzna. Ludzkość. Dom. Rodzina. Sztuka.

2. RADOŚĆ – wartości duchowe, np. prawda, dobro, piękno, nauka, praca twórcza, muzyka, literatura, sztuka.

3. ZADOWOLENIE – wartości witalne, np. życie (zagrożenie, zdrowie) choroba, walka (klęska, sukces) porażka, hart, siła (słabość, odwaga) strach.

4. PRZYJEMNOŚĆ – wartości hedonistyczne, np. lato, kąpiel w morzu, zima, ogień w kominku, smaczny obiad, zabawa, taniec.

Cztery szczeble drabiny można też zaznaczyć numerami na mapie mentalnej hasła słownikowego „wartość”. Jeśli zdecydujemy się na wykonanie planszy, to będzie to pomoc dydaktyczna wielokrotnego użytku, którą wykorzystywać będziemy przy omawianiu utworów literackich na lekcjach języka polskiego.